Share
“Bana ya Kongo, fongola miso!”
Watoto wa Kongo, fungua macho yenu.
Historia mara nyingi hutufundisha somo chungu lakini lenye matumaini: mauaji ya viongozi wakubwa yamekuwa, katika jamii nyingi, bei ya kuamsha dhamiri za kitaifa, kuharakisha mageuzi, na kuanzisha mwelekeo mpya usioweza kurudi nyuma. Vifo vya Abraham Lincoln, Mahatma Gandhi, Martin Luther King Jr., na hata Thomas Sankara vilizitikisa jamii zao na kulazimisha kukabiliana na dhuluma na kujirekebisha. Hata hivyo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inasimama kama kinyume cha kuhuzunisha katika historia. Kuuawa kwa Patrice Émery Lumumba—Waziri Mkuu wa kwanza wa Kongo na mzalendo wake mkubwa zaidi—hakukuwa chanzo cha mageuzi wala mwanzo wa ufufuo wa taifa. Kulikuwa mwanzo wa giza refu.
Patrice Lumumba aliibuka katika kipindi ambacho ukoloni ulikuwa umeua utu wa Mwafrika huku ukiitajirisha Ulaya. Utawala wa Ubelgiji nchini Kongo haukuwa wa unyonyaji tu; ulikuwa wa kudhalilisha kwa makusudi. Kazi za lazima, ubaguzi wa rangi, na uporaji wa uchumi vilikuwa maisha ya kila siku ya Wakongo. Ndani ya mazingira haya, Lumumba hakutoka katika familia ya kifalme wala jeshi; alitoka kwa wananchi wa kawaida. Nguvu yake ilikuwa katika maneno, mawazo, na msimamo wa kimaadili. Alizungumza juu ya uhuru si kama sherehe ya kubadilisha bendera, bali kama kurejesha utu wa Mwafrika.
Lumumba Patrice
Tarehe 30 Juni 1960, katika sherehe za uhuru, Lumumba alivunja ukimya wa heshima ya kikoloni kwa kusema ukweli mtupu. Wakati Mfalme Baudouin alipokuwa akisifu “utume wa ustaarabu” wa Ubelgiji, Lumumba alikumbusha viboko, minyororo, na utu ulioibwa. Hotuba hiyo haikuwa uasi tu; ilikuwa tangazo kwamba Kongo haitakubali tena uongo unaovishwa vazi la historia. Kwa bahati mbaya, ilikuwa pia hukumu yake ya kifo.
Lumumba alisimama kwa umoja wa kitaifa katika nchi iliyogawanywa kwa makusudi na wakoloni. Alikataa siasa za kikabila, akisisitiza kuwa tofauti za Kongo si udhaifu bali ni nguvu. Aliamini kuwa uhuru wa kisiasa haukuwa na maana bila uhuru wa kiuchumi—hasa juu ya madini tajiri ya Kongo. Alitetea mshikamano wa Pan-Afrika, akitambua kuwa uhai wa Afrika unategemea upinzani wa pamoja dhidi ya ukoloni mamboleo. Zaidi ya yote, aliamini uhalali wa kidemokrasia unaotokana na matakwa ya wananchi, si idhini ya wageni.
Kwa mujibu wa msomi wa Kongo Georges Nzongola-Ntalaja, Lumumba aliwakilisha “utaifa wa kiraia” uliotishia maslahi ya kifedha ya nje na pia wasomi wa ndani waliokuwa wakinufaika na mgawanyiko. Hili lilimfanya asiweze kuvumiliwa. Katika mazingira ya Vita Baridi, msimamo wake wa kusisitiza uhuru ulipotoshwa kimakusudi na kuitwa ukomunisti. Kukataa kwake kudhibitiwa na wageni kuhusu madini ya Katanga, pamoja na kupinga kugawanywa kwa Kongo, kulitia muhuri hatima yake.
Kuuawa kwa Lumumba hakikuwa tendo la mtu mmoja bali mtandao wa njama. Maafisa wa Ubelgiji walihusika moja kwa moja katika kuondolewa kwake na kuuawa. Wapinzani wa kisiasa wa Kongo waliwezesha kukamatwa kwake. Wanaharakati wa kujitenga wa Katanga walitekeleza mauaji. Mashirika ya kijasusi ya nje yalitazama, yakakubali, na yakafaidika. Mwanahistoria Ludo De Witte ameandika kwa kina juu ya wajibu wa kisiasa na kimaadili wa Ubelgiji, huku Adam Hochschild akiweka kifo cha Lumumba katika muktadha mpana wa adhabu ya Kongo kwa kuthubutu kujitawala.
Kinachotofautisha mauaji ya Lumumba na mengine duniani si ukatili wake tu, bali athari zake. Kifo chake hakikusababisha mjadala wa kitaifa wala mageuzi ya taasisi. Badala yake, kilifungua njia ya udikteta. Utawala wa muda mrefu wa Mobutu Sese Seko, ulioungwa mkono na mataifa ya Magharibi, uliimarisha ufisadi, utawala wa mtu mmoja, na uporaji wa kimfumo. Dola ya Kongo ikawa kituo cha uchimbaji badala ya chombo cha maendeleo. Vurugu zikachukua nafasi ya utawala; upendeleo ukachukua nafasi ya sera.
Kile ambacho Kongo ilikosa kwa Lumumba si kiongozi tu, bali falsafa ya uongozi. Maono yake yalitoa umoja badala ya mgawanyiko, taasisi badala ya watawala wa nguvu, na uhuru badala ya utegemezi. Warithi wake walishindwa kujifunza masomo ya maisha yake: kwamba mgawanyiko wa kikabila ni mwaliko wa unyonyaji; kwamba utajiri wa rasilimali bila udhibiti wa kitaifa huzaa vurugu zisizoisha; na kwamba ulinzi wa kigeni haupatani na maendeleo ya kweli.
Katika mataifa mengi, damu ya mashujaa waliouawa ilirutubisha ardhi ya mageuzi. Kongo, hata hivyo, ilimpoteza Lumumba wakati wa kuzaliwa kwa dola. Hakukuwa na muda wa kujenga taasisi au kuimarisha maadili yake. Kifo chake kilikata kichwa jamhuri kabla haijajifunza kutembea. Matokeo yake yamekuwa miongo ya taasisi dhaifu, uhalali unaobishaniwa, makundi yenye silaha yanayonufaika na uporaji wa madini, na uingiliaji wa nje unaojificha kama ushirikiano.
Kama viongozi wa Kongo wangechukua misingi ya Lumumba, nchi ingeweza leo kudhibiti madini yake kupitia taasisi za kitaifa zenye uwazi, kuwekeza mapato katika elimu na teknolojia, na kujenga uchumi unaowahudumia wananchi. Badala yake, Kongo imebaki tajiri kwa rasilimali lakini maskini kwa matokeo.
Hata hivyo, urithi wa Lumumba haukupotea kabisa. Bado ni ramani ya njia. Uongozi wa sasa wa Kongo unaweza kuiga msimamo wake juu ya umoja wa kitaifa, uhuru wa rasilimali, uhalali wa kidemokrasia, na ushirikiano wa Pan-Afrika. Lumumba alielewa kuwa maendeleo si suala la kiufundi pekee—ni la kisiasa kwa undani wake. Utu ni chaguo la sera.
Patrice Lumumba alilipa gharama ya juu zaidi, lakini Kongo haikuwahi kukusanya faida ya kujitoa kwake. Mauaji yake yalilenga kuua maono; badala yake, yalichelewesha mustakabali. Mpaka Kongo itakapokabiliana na ukweli wa maisha na kifo chake—na kuchagua uhuru badala ya kujisalimisha—roho yake itaendelea kutotulia.
“Bana ya Kongo, fongola miso.” Fungua macho yenu. Lumumba si wa zamani. Yeye ni uhuru usiokamilika wa Kongo—na somo ambalo bado halijajifunzwa.
---
Kuhusu Mwandishi
Evan Sande Ndahura ni mchambuzi wa siasa na sheria kutoka Uganda, mwandishi wa safu za maoni, mshairi, na mtetezi wa haki za kijamii. Maandishi yake yanajikita katika utawala bora, katiba, demokrasia, na uchumi wa kisiasa wa madaraka barani Afrika, akisisitiza uwajibikaji wa mahakama, haki ya uchaguzi, haki za binadamu, na mageuzi ya taasisi. Akiandika kutoka mtazamo wa kina wa Pan-Afrika, anachambua kushindwa kwa taasisi za dola na maisha halisi ya wananchi chini ya mifumo iliyokita mizizi ya madaraka. Anaamini kuwa ukombozi wa Afrika utafikiwa kwa kalamu yenye nguvu, si kwa bunduki.
